Estonia buduje schrony, podczas gdy w Polsce mogą pozostać tylko na papierze
W Polsce wpisujemy MDS-y i niehermetyczne ukrycia do aplikacji „Gdzie się ukryć” i nazywamy to systemem ochrony ludności. Tymczasem Tallinn bez rozgłosu wdrożył sprawdzony wzorzec fiński. Estończycy udowodnili, że bezpieczny schron podnosi koszt budowy bloku mieszkalnego o zaledwie 2 do 3 procent, a pełna hermetyzacja i czyste powietrze ratują życie.
1. Estoński krok w bezpieczny XXI wiek
Kiedy w lutym 2022 roku rosyjskie rakiety zaczęły spadać na ukraińskie miasta, mała Estonia, dzieląca z Rosją niemal 300 kilometrów granicy, zrozumiała, że nie ma czasu do stracenia. Podobnie jak w większości państw dawnego bloku wschodniego, tamtejsza infrastruktura schronowa po upadku Związku Radzieckiego praktycznie przestała istnieć. Zamiast jednak powoływać wieloletnie komisje, pisać opasłe tomy teoretycznych analiz i kłócić się o autorskie definicje zagrożeń, Estończycy wykonali ruch niezwykle pragmatyczny. Zaprosili do współpracy specjalistów od schronów z sąsiedniej Finlandii i na ich doświadczeniu oparli własne przepisy.
Wybór fińskiego wzorca nie był dziełem przypadku. Finlandia od 1954 roku buduje system schronów, który dziś obejmuje ponad 50 000 obiektów chroniących ponad 85% populacji. Fiński schron klasy S1 to obiekt prosty, standaryzowany i tani w masowej produkcji: odporność na falę uderzeniową 100 kPa, pełna hermetyzacja gazowa, śluza powietrzna, filtracja CBRN. Na co dzień służy jako komórka lokatorska lub parking, w ciągu 72 godzin staje się pełnowartościowym schronem.
24 września 2025 roku estoński parlament (Riigikogu) przegłosował zdecydowaną większością głosów nowelizację ustawy o zarządzaniu kryzysowym. Od 1 lipca 2026 roku każdy nowy budynek mieszkalny lub użyteczności publicznej o zamkniętej powierzchni netto powyżej 1 200 metrów kwadratowych musi posiadać wbudowany schron (dla budynków przemysłowych próg wynosi 1 500 m²). Powierzchnia schronu to co najmniej 2% powierzchni budynku. Standardy techniczne opracowano we współpracy ze specjalistami fińskimi, Tallińskim Uniwersytetem Technicznym, Akademią Nauk o Bezpieczeństwie, estońskimi siłami zbrojnymi i Radą Ratunkową.
Cel jest ambitny: do 2034 roku Estonia chce zapewnić funkcjonalne miejsca schronienia dla co najmniej połowy populacji. Już dziś państwowa agencja nieruchomości Riigi Kinnisvara zamówiła za 520 000 euro plany schronowe dla maksymalnie 400 budynków, z terminem realizacji do 1 lipca 2027 roku i adaptacją pomieszczeń do 1 lipca 2028 roku.
2. Mit znaczącego wzrostu ceny mieszkań
Głównym argumentem przeciwników obowiązkowych schronów, zarówno w Estonii, jak i w Polsce, jest wizja drastycznego wzrostu cen mieszkań. Estońskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych przedstawiło na konferencji prasowej twarde wyliczenia: doświadczenie Finlandii pokazuje, że budowa schronu podnosi cenę budowy średnio o 2 do 3 procent. Koszt metra kwadratowego samego schronu waha się od 1 600 do 3 200 euro, przy czym im większy schron, tym niższa cena jednostkowa.
Te szacunki opierają się na kluczowym założeniu – kondygnacja podziemna w typowym bloku wielorodzinnym powstaje niezależnie od przepisów schronowych, bo mieści parkingi, komórki lokatorskie i pomieszczenia techniczne. Koszt różnicowy, czyli dopłata za podniesienie tej istniejącej w projekcie przestrzeni do standardu schronowego (pogrubienie ścian i stropu, drzwi i zawory przeciwwybuchowe oraz instalacja filtrowentylacji) to właśnie owe 2 do 3 procent.
Mimo protestów branży budowlanej estoński parlament przegłosował ustawę zdecydowaną większością. Co więcej, Komisja Obrony Narodowej Riigikogu skróciła termin wejścia przepisów o dwa lata w stosunku do pierwotnego projektu, uznając, że sytuacja bezpieczeństwa nie pozwala na zwłokę.
3. Dlaczego czyste powietrze jest ważniejsze niż beton
Priorytet hermetyzacji nad masą betonową nie jest kwestią opinii, lecz fizyki. Współczesna medycyna katastrof i analiza wojen miejskich konsekwentnie wskazują, że w podziemnych schronieniach większość ofiar ginie nie od bezpośredniego uderzenia, lecz od zatrucia tlenkiem węgla, cyjanowodorem i toksycznym dymem z pożarów szalejących na powierzchni.
Fiński schron S1 radzi sobie z tym zagrożeniem dzięki prostemu mechanizmowi: hermetyczne odcięcie od atmosfery zewnętrznej i tryb pełnej izolacji trwający 2 godziny. Schron staje się szczelną kapsułą, która pozwala przetrwać fazę krytyczną pożaru nad głowami, po czym system wraca do filtracji powietrza lub normalnej wentylacji.
W polskim miejscu doraźnego schronienia (MDS) i ukryciu ten mechanizm nie istnieje. Brak hermetycznych drzwi, brak śluzy powietrznej, brak filtrowentylacji, brak trybu izolacji. Dym i gazy pożarowe wnikają do środka przez nieszczelności od pierwszej minuty pożaru. Grube ściany, kosztowne labirynty wejść i wyjść ewakuacyjnych oraz cały wysiłek inżynierski włożony zwłaszcza w ukryciu U-2 i U-3 w redukcję promieniowania gamma chronią w tym scenariuszu jedynie zwłoki.
Do tego dochodzi zagrożenie toksycznymi środkami przemysłowymi. Chlor, amoniak i inne gazy cięższe od powietrza, naturalnie spływają do zagłębień terenu, piwnic i podziemi. Niehermetyczne ukrycie zadziała w takim scenariuszu jak kolektor toksyn.
4. Matematyka ryzyka: pojemność jako klucz
W fińskim systemie, który tak sprawnie zaadaptowała Estonia, pojemność budowli ochronnej determinuje jej klasę odporności. Schron żelbetowy klasy S1 do 180 osób musi wytrzymać 100 kPa. Powyżej tej granicy obiekt staje się klasą S2 z maksymalną pojemnością 1 200 osób i musi przenieść 200 kPa.
Logika jest prosta i oparta na teorii niezawodności: duża koncentracja ludności automatycznie staje się celem o wyższym priorytecie taktycznym dla agresora, a zniszczenie takiego obiektu niosłoby katastrofalne skutki. Im więcej ludzi w jednym miejscu, tym wyższe wymagania konstrukcyjne.
W Polsce tej logiki nie zastosowano. Brak reguły doboru kategorii budowli ochronnych sprawia, że samorządy, goniąc za odgórnymi wskaźnikami procentowymi, stają przed pokusą: zamiast budować mniejsze, lecz w pełni hermetyczne schrony, mogą za te same pieniądze wpisać do statystyk jedno ogromne ukrycie najniższej kategorii. Tysiące ludzi zamkniętych na wspólnej, nieszczelnej przestrzeni bez filtrowentylacji to formuła katastrofy. Brak możliwości wytworzenia wewnętrznego nadciśnienia, które w modelach fińskich dosłownie wypycha powietrze na zewnątrz i blokuje toksyny, sprawia, że taki obiekt w scenariuszu pożarowym lub chemicznym działa jak gigantyczna pułapka.
5. Ostatni dzwonek
Pięcioletni program budowy infrastruktury ochrony ludności w Polsce rusza od przyszłego roku. W grę wchodzą liczone w miliardach złotych publiczne fundusze, które trafią do samorządów w całym kraju.
Jeśli obecny kształt przepisów nie zostanie skorygowany, staniemy się świadkami bezprecedensowego marnotrawstwa. Za te pieniądze polskie gminy nie wybudują nowoczesnej sieci ochrony, lecz zafundują nam narodowy program modernizacji piwnic do standardów, które w realiach współczesnego konfliktu zbrojnego czy katastrofy chemicznej nie dadzą ludziom szans na przeżycie. Wydamy miliardy na fikcyjne bezpieczeństwo, uwiecznione jedynie w rządowych aplikacjach i statystykach.
Najbardziej uderzający w tym wszystkim jest fakt, jak niewiele potrzeba, aby nadchodzący dramat zatrzymać. Nie musimy pisać od nowa całych ustaw, paraliżować parlamentu ani tracić kolejnych lat na debaty.
Wystarczy jedna decyzja: nowelizacja ministerialnego rozporządzenia o warunkach technicznych dla budowli ochronnych.
Wprowadzenie reguły doboru kategorii opartej na pojemności i odchudzenie wymagań schronu S-1 do roli masowego obiektu podstawowego (obecne wymogi techniczne sprawiają, że polski schron S-1 może być nawet dwukrotnie droższy od fińskiego S1) uzdrowiłoby cały system. Koszt takiego schronu, jak pokazuje doświadczenie Finlandii i szacunki estońskiego ministerstwa, to 2 do 3 procent wartości inwestycji budowlanej.
Mamy na to ostatnie miesiące, póki na place budów nie wjechały jeszcze pierwsze koparki i nie wylano tysięcy ton bezużytecznego betonu. Estonia, bez medialnego szumu, właśnie to zrobiła.
Piotr Jarosz
Prezes Zarządu HOLDFORT S.A., inżynier budownictwa z uprawnieniami bez ograniczeń i ponad 30-letnim doświadczeniem zawodowym. Specjalista w dziedzinie dwufunkcyjnych budowli ochronnych. Autor analiz zapotrzebowania polskich miast na schrony. Jako międzynarodowy obserwator wziął udział w fińskim ćwiczeniu obrony cywilnej Suojaan 2026 w Kuopio. Twórca PROZO, narzędzia GIS wspierającego samorządy w planowaniu rozmieszczenia obiektów zbiorowej ochrony. Członek Komitetu ds. Infrastruktury Ochrony Ludności przy PIDU, PIIB oraz IABSE.
